PLANTS DB

Ταξινομηση

Μεγάλο γένος της οικογένειας Moraceae που περλαμβάνει 750-850 είδη αειθαλών κυρίως δέντρων, θάμνων και αναρριχώμενων φυτών. Τα περισσότερα είδη κατάγονται από τροπικές και υπο-τροπικές περιοχές της Ασίας, της Αφρικής, της Αμερικής και της Αυστραλίας. Η γεωλογική τους ηλικία υπολογίζεται μεταξύ 60 και 80 εκατομμύρια έτη.

Σύμφωνα με το figweb.org, ταξινομούνται σε 6 υπογένη:

1. Subgen. Ficus
1.1 Sect. Ficus: 2 subsections, 31 είδη (Μεταξύ άλλων: F. carica, F. deltoidea)
1.2 Sect. Eriosycea: 2 subsections, 31 είδη

2. Subgen. Pharmacosycea
2.1 Sect. Pharmacosycea: 2 subsections, 22 είδη
2.2 Sect. Oreosycea: 2 subsections, 76 είδη

3. Subgen. Sycidium
3.1 Sect. Sycidium: 85 είδη (Μεταξύ άλλων: F. aspera)
3.2 Sect. Palaeomorphe: 31είδη (Μεταξύ άλλων: F. subulata)

4. Subgen. Sycomorus
4.1 Sect. Adenosperma: 20 είδη
4.2 Sect. Bosscheria: 2 είδη
4.3 Sect. Dammaropsis: 5 είδη
4.4 Sect. Hemicardia: 3 είδη
4.5 Sect. Papuasyce: 3 είδη
4.6 Sect. Sycocarpus: 2 subsections, 89 είδη
4.7 Sect. Sycomorus: 2 subsections, 21 είδη (Μεταξύ άλλων: F. racemosa, F. sycomorus)

5. Subgen. Synoecia (Είναι το μόνο υπογένος το οποίο δεν περιέχει δέντρα)
5.1 Sect. Rhizocladus: 4 subsections, 44 είδη (Μεταξύ άλλων: F. pumila, F. spiralis, F. pantoniana, F. villosa)
5.2 Sect. Kissosycea: 28 είδη

6. Subgen. Urostigma (περιλαμβάνει τα ημι-επιφυτικα είδη / banyans)
6.1 Sect. Americana: 111 είδη (Μεταξύ άλλων: F. petiolaris, F. aurea, F. citrifolia, F. cotinifolia)
6.2 Sect. Galoglychia: 6 subsections, 97 είδη (Μεταξύ άλλων: F. lyrata)
6.3 Sect. Malvanthera: 3 subsections, 23 είδη (Μεταξύ άλλων: F. macrophylla, F. obliqua, F. rubiginosa, F. watkinsiana)
6.4 Sect. Urostigma: 2 subsections, 94 είδη (Μεταξύ άλλων: F. altissima, F. benghalensis, F. benjamina, F. binnendijkii, F. drupacea, F. elastica, F. maclellandii, F. microcarpa, F. prolixa, F. religiosa, F. virens)

Περιγραφη

- Στο γένος περιλαμβάνονται δέντρα, θάμνοι και αναρριχώμενα φυτά.

- Το φύλλωμα τους ειναι κατά κύριο λόγο αειθαλές, και σπανιότερα ημι-αειθαλές ή και φυλλοβόλο.

- Όλα τα μέρη των φυτών του γένους περιέχουν μια πυκνόρρευστη, γαλακτώδη ουσία (latex), η οποία είναι ερεθιστική για το δέρμα και τα μάτια, ενώ αναφέρεται και ως θανατηφόρος μετά από κατάποση.

- Κοινό χαρακτηριστικό πολλών ειδών του γένους είναι ο σχηματισμός εναέριων ριζών.

- Ορισμένα είδη παρουσιάζουν caudex, μια πάχυνση δηλαδή στο κάτω μέρος του κορμού τους που λειτουργεί σαν αποθηκευτικό όργανο νερού.

- Ένας μεγάλος αριθμός ειδών (ορισμένες πηγές αναφέρουν μέχρι και το 50% του συνόλου του γένους) αναπτύσσονται και σαν ημι-επίφυτα ή και αληθή επίφυτα σε τροπικές περιοχές. Όσον αφορά ειδικά στα ημι-επιφυτικά είδη, χαρακτηριστική είναι η περιγραφή "Strangler figs" που έχει δοθεί σε ορισμένα απο αυτά, λόγω τις ιδιαίτερης ανάπτυξης που παρουσιάζουν (βλ. παρακάτω).

Επικονιασμος και Συμβιωτικες Σφηκες

Οι "καρποί" των φίκων, (π.χ τα σύκα), δεν είναι παρά τροποποιημένα κοίλα όργανα, που ονομάζονται συκώνια και στην πραγματικότητα περιέχουν τα άνθη (ταξιανθία) και στη συνέχεια τους καρπούς (ταξικαρπία) του φυτού. Η επικονίαση τους γίνεται από σφήκες της οικογένειας Agaonidae (Fig wasps). Κάθε είδος φίκου γονιμοποιείται από ένα συγκεκριμένο είδος σφήκας. Οι θηλυκές σφήκες αναγνωρίζουν τα φυτά που είναι έτοιμα για γονιμοποίηση με τη βοήθεια χημικών ουσίων που εκλύουν αυτά. Η είσοδος τους στο συκώνιο γίνεται από ένα μικρό άνοιγμα στη βάση του (ostiole). Πολύ συχνά κατά την προσπάθεια τους χάνουν τις κεραίες και τα φτερά τους. Έχοντας εισέλθει στο εσωτερικό, επικονιαζουν τα άνθη με τη γύρη που μεταφέρουν ήδη από το αρχικό συκώνιο στο οποίο γεννήθηκαν και εναποθέτουν τα αυγά τους. Οι προνύμφες που θα γεννηθούν, τρέφονται με το ενδόσπέρμιο και ωριμάζουν με ρυθμό ανάλογο της ανάπτυξης του συκωνίου. Οι αρσενικές σφήκες δεν έχουν φτερά και ο ρόλος τους περιορίζεται στη γονιμοποίηση των θηλυκών και στη διάνοιξη του τοιχώματος του συκωνίου, ώστε να μπορέσουν τα θηλυκά να βγούνε και να συνεχίσουν τον ίδιο κύκλο. Μετά την έξοδο των θηλυκών, το συκώνιο "ωριμάζει", αλλάζοντας χρώμα και οσμή.

Περίπου τα μισά είδη φίκων είναι μόνοικα , έχουν δηλαδή φυτά που φέρουν ταυτόχρονα αρσενικά και θηλυκά άνθη. Στα δίοικα είδη, υπάρχουν ξεχωριστά "αρσενικά" και "θηλυκά" φυτά. Στα είδη αυτά η εναπόθεση των αυγών και ο πολλαπλασιασμός της σφήκας γίνεται στα συκώνια των "αρσενικών" φυτών, λόγω της κατάλληλης μορφολογίας των άνθεων τους. Στη συνέχεια, οι θηλυκές σφήκες μεταφέρουν τη γύρη στα "θηλυκά" φυτά, επικονιάζοντας τα άνθη τους, χωρίς όμως να μπορούν να εναποθέσουν τα αυγά τους και να αναπαραχθούν. Στην πραγματικότητα τα θηλυκά φυτά αποτελούν παγίδες για τις σφήκες, οι οποίες δεν μπορούν να τα αναγνωρίσουν, λόγω της κοινής μορφολογίας τους με τα αρσενικά, αλλά και λόγω τον ίδιων χημικών ουσιών που εκλύουν. Χωρίς την παρουσία αρσενικού φυτού, άρα και της συμβιωτικής σφήκας, δεν είναι δυνατή η γονιμοποίηση και η ωρίμανση των συκωνίων του θηλυκού. 

Παράδειγμα δίοικου είδους φίκου είναι η Συκιά (F. carica). Τα αρσενικά φυτα του είδους ονομάζονται "αγρια" ή "αγριοσυκιές" ή "ορνοί" και είναι αυτά στα οποία αναπαράγεται το συμβιωτικό είδος σφήκας Blastophaga psenes (κοινά ονομαζόμενο Ψήνας). Τα σύκα της άγρια συκιάς δεν είναι βρώσιμα, σε αντίθεση με αυτά της "ήμερης", του θηλυκού δηλαδή δέντρου.  Αναφέρονται και παρθενοκαρπικά είδη συκιάς, τα οποία παράγουν καρπούς χωρίς να προηγηθεί γονιμοποίηση και σχηματισμός σπόρων.

Υπάρχουν και ορισμένα είδη σφήκας οι οποίες ειτε εισέρχονται στο συκώνιο και εναποθετουν αυγα χωρίς να επικονιάζουν τα ανθη, ειτε τοποθετουν τα αυγα τους κατευθειαν στο εσωτερικο του συκωνιου, διατρυπωντας το τοιχωμα του.

Ημι-επιφυτα (Banyans) και Φικοι "Στραγγαλιστες"

Με διάφορους τρόπους (π.χ. μεταφορά από πουλιά, ζώα, μυρμήγκια) σπόροι φίκων είναι δυνατόν να καταλήξουν στο φύλλωμα άλλων δέντρων. Σε συνθήκες υψηλής ατμοσφαιρικής υγρασίας βλασταίνουν, αναπτύσσοντας εν συνεχεία εναέριες ρίζες, οι οποίες σταδιακά φτάνουν και εισχωρούν στο έδαφος (σε ξηρές συνθήκες, οι σπόροι μπορεί να βλαστήσουν, αλλά δεν μπορούν να δημιουργήσουν εναέριες ρίζες αρκετά μεγάλες ώστε να φτάσουν στο έδαφος.). Ορισμένα είδη συνεχίζουν να εξαρτώνται από το φυτό-ξενιστή, με το οποίο συμβιώνουν για όλη τους τη ζωή.

Υπάρχουν είδη όμως (οι κοινά ονομαζόμενοι φίκοι "στραγγαλιστές") τα οποία αναπτύσσουν εναέριες ρίζες που αναστομώνονται, περιπλέκονται και ξυλοποιούνται γύρω από τον κορμό του ξενιστή, προκαλώντας το θάνατο του λόγω "στραγγαλισμού" του κορμού ή λόγω έλλειψης ηλιακού φωτός εξαιτίας της υπέρμετρης ανάπτυξης τους (ορισμένες πηγές αναφέρουν το δεύτερο ως σημαντικότερο παράγοντα θανάτωσης του ξενιστή) . Για το είδος F. religiosa αναφέρεται ότι οι εναέριες ρίζες του μπορούν να εισχωρήσουν στον κορμό του ξενιστή και να τον διαχωρίσουν, προκαλώντας έτσι το θάνατο του (Galil J., 1984, Ficus religiosa L. - The tree splitter). Στην πραγματικότητα, οι φίκοι "στραγγαλιστές" είναι μόνο η μειοψηφία των ημι-επιφυτικών φίκων.

Είδη φίκων "στραγγαλιστών" (strangler figs) είναι μεταξύ άλλων τα εξής:
- F. altissima (false banyan, council-tree, lofty fig)
- F. aurea (Florida strangler fig, Golden fig)
- F. benghalensis (Indian banyan)
- F. benjamina (java fig, small-leaf rubber plant, tropical laurel, weeping fig)
- F. citrifolia (bearded fig tree, hort-leaf fig, wild banyan tree, evil tree)
- F. cotinifolia
- F. drupacea
- F. macrophylla
- F. microcarpa (Chinese banyan tree, Indian laurel, Φίκος Ρόδου) 
- F. oblicua
- F. prolixa
- F. religiosa (bo tree, sacred fig)
- F. rubiginosa (little-leaf fig, Port Jackson fig, rusty fig)
- F. watkinsiana

Έρευνες έχουν δείξει ότι τα διάφορα είδη των ημι-επιφυτικών φίκων φαίνεται να εξειδικεύονται ως προς το είδος του φυτού-ξενιστή, ή ακόμα και ως προς το τμήμα του στο οποίο θα εγκατασταθούν και θα αναπτυχθούν.

Οι φοίνικες χαρακτηριστικά, λόγω έλλειψης φλοιώματος στον κορμό τους, είναι ανθεκτικοί στην πίεση που δέχονται από τις εναέριες ρίζες των φίκων, και τελικά πεθαίνουν λόγω έλλειψης φωτός, όταν ο φίκος φτάσει σε μεγάλο μέγεθος.

Η ονομασία Banyan χρησιμοποιήθηκε αρχικά για το είδος F. benghalensis, και στη συνέχεια διευρύνθηκε για να περιλάβει όλα τα είδη φίκων που παρουσιάζουν το χαρακτηριστικό αυτό ημι-επιφυτικό τρόπο ανάπτυξης. Ορισμένες φορές χρησιμοποιείται και ως συνώνυμο του "strangler fig".

Άλλα φυτά που αναπτύσσονται ως "στραγγαλιστές" είναι τα εξής:
- Clusia rosea
- Schefflera actinophylla
- Schefflera rostrata
- Schefflera abyssinica
- Schefflera manni
- Fagraea berteroana
- Fagraea ceylanica
- Metrosideros spp.
- Griselinia lucida

Χρησεις - Ιδιοτητες

- Σε τροπικά οικοσυστήματα οι φίκοι αποτελούν βασική μονάδα της διατροφικής αλυσίδας, μιας και ένας μεγάλος αριθμός ζώων τρέφονται με τους καρπούς τους ή ακόμα και με τμήματα του κορμού τους.

- Τα είδη F. carica (συκιά) και F. sycomorus (συκομορέα ή συκομουριά) καλλιεργούνται ευρέως ως καρποφόρα.

- Σε ορισμένες περιοχές τα σύκα χρησιμοποιούνται για την παρασκευή αλκοολούχων ποτών.

- Ο φλοιός του κορμού ορισμένων ειδών χρησιμοποιήθηκε στο παρελθόν για την παρασκευή ενός είδους χαρτιού αλλά και υποκατάστατων ένδυσης.

- Έρευνες αναφέρουν ότι το latex ορισμένων ειδών φίκου φαίνεται να περιέχει ουσίες με αντιδιαρροϊκές, ανθελμινθικές, αντιϊκες ή ακόμα και αντι-ογκογενετικές ιδιότητες.

Ιστορικα και Πολιτισμικα Στοιχεια

- Το είδος F. religiosa θεωρείται ιερό δέντρο στον Βουδισμό. Αποτελεί σύμβολο ευτυχίας, ευδαιμονίας και μακροζωΐας.
- Το είδος F. benghalensis είναι το εθνικό δέντρο της Ινδίας.
- Το είδος F. citrifolia είναι το εθνικό δέντρο των Μπαρμπαντος.
- Η συκία (F. carica) αναφέρεται ως ιερό δεντρο στην αρχαία Αττική. Η εξαγωγή σύκων απαγορευόταν και η ονομασία "συκοφάντης" δόθηκε αρχικά σε όποιον κατέδιδε κάποιον που τα διακινούσε παράνομα. 
- Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ο τιτάνας Συκέας για να αποφύγει την οργή του Δία μεταμορφώθηκε σε δέντρο, το οποίο πήρε το όνομα του. 
- Η συκιά αναφέρεται και σε γραφές του Χριστιανισμού. Με τα φύλλα της οι πρωτόπλαστοι κάλυπταν τα σώματα τους, ενώ κάποιοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι το σύκο, και όχι το μήλο, ήταν ο απαγορευμένος καρπός.